नेपाललाई चिनाउने धेरै कुरा छन्—सगरमाथा, बुद्ध, हिमाल, पहाड, तराई, विविध संस्कृति र अनेकौँ जातजातिको साझा पहिचान। तर यी सबैभन्दा माथि नेपाललाई संसारसामु चिनाउने अर्को ठूलो परिचय छ—विपत्तिमा एक हुने नेपाली मन।जब देशमा संकट आउँछ, नेपाली समाजभित्र एउटा अद्भुत शक्ति जाग्छ। त्यो शक्ति न कुनै राजनीतिक दलको हुन्छ, न कुनै जात, धर्म वा क्षेत्रको। त्यो शक्ति केवल मानवताको हुन्छ।पछिल्लो समय देशका विभिन्न क्षेत्रमा आएको बाढी, पहिरो र प्राकृतिक विपत्तिले ठूलो जनधनको क्षति गरिरहेको छ। विशेषगरी रसुवाको भोटेकोशी नदीमा आएको भीषण बाढीले रसुवा, नुवाकोट, धादिङ र गोरखालगायतका नदी तटीय क्षेत्र प्रभावित भएका छन्। सरकारले बाढीपछि खोज, उद्धार र राहतलाई तीव्रता दिएको जनाएको छ भने क्षतिको विवरण संकलन र प्रभावितलाई तत्काल सुरक्षित स्थानमा व्यवस्थापन गर्ने काम भइरहेको छ। दीर्घकालीन पुनःस्थापनाको आवश्यकता समेत औँल्याउँदै सरकारले प्रधानमन्त्री दैवी प्रकोप उद्धार कोष तथा प्रधानमन्त्री राहत कोषमा सहयोग गर्न सार्वजनिक अपिल गरेको छ।
तर विपत्तिको समयमा सरकार मात्रै सक्रिय हुँदैन। सिंगो नेपाली समाज जाग्छ।कसैले आर्थिक सहयोग गर्छ, कसैले खाद्यान्न पठाउँछ, कसैले कपडा दिन्छ, कसैले आफ्नै सवारी साधन उद्धारमा प्रयोग गर्छ। सामाजिक सञ्जालमार्फत सहयोग अभियान चल्छन्। युवा समूहहरू प्रभावित क्षेत्रमा पुग्छन्। स्थानीय तह, सामाजिक संस्था, व्यवसायी, पत्रकार, नागरिक समाज र सर्वसाधारण आ–आफ्नो क्षमताअनुसार राहत र उद्धारमा जुट्छन्।यो दृश्यले एउटा महत्वपूर्ण प्रश्नको उत्तर दिन्छ—के नेपालमा मानवता अझै जीवित छ?उत्तर हो—छ, र निकै बलियोसँग जीवित छ।विपत्तिमा हराउँदैन नेपालीपननेपालमा मानिसको आर्थिक अवस्था समान छैन। कोही सम्पन्न छन्, कोही मध्यम वर्गमा छन्, कोही दैनिक ज्यालादारी गरेर जीवन चलाउँछन्। तर जब छिमेकीको घर बग्छ, गाउँ डुब्छ वा कसैको परिवार विपत्तिमा पर्छ, सहयोग गर्ने हात अघि बढाउन नेपालीले आफ्नो हैसियत हेर्दैन।
आफूसँग भएको थोरैबाट पनि सहयोग गर्ने संस्कार नेपाली समाजको पुरानो विशेषता हो।यही कारण हो—विपत्तिका बेला नेपालमा सहयोग अभियानहरू तीव्र गतिमा फैलिन्छन्। एक ठाउँको दुःखलाई अर्को ठाउँका नागरिकले आफ्नै दुःख ठान्छन्।अझ महत्वपूर्ण कुरा, यो भावना नेपालभित्र मात्र सीमित छैन।
खाडी मुलुकमा पसिना बगाइरहेका नेपाली हुन् वा युरोप, अमेरिका, अस्ट्रेलिया र अफ्रिकी मुलुकमा रोजगारी तथा व्यवसाय गरिरहेका नेपाली—नेपालमा विपत्ति आउँदा उनीहरूको मन मातृभूमितिर फर्किन्छ। आफू विदेशमा भए पनि सहयोग जुटाउने, रकम पठाउने र प्रभावित परिवारका लागि अभियान चलाउने नेपालीको संख्या ठूलो हुन्छ।भौगोलिक दूरीले नेपाली मनलाई टाढा बनाउन सकेको छैन।उद्धारको अग्रपंक्तिमा सुरक्षा निकाय विपत्तिको समयमा नागरिकको जीवन बचाउने पहिलो पंक्तिमा नेपाली सेना, नेपाल प्रहरी र सशस्त्र प्रहरी बलका सुरक्षाकर्मीहरू देखिन्छन्।बाढीको भेल, पहिरोको जोखिम, भत्किएका सडक र प्रतिकूल मौसमबीच उनीहरू उद्धारमा खटिन्छन्।
कतिपय अवस्थामा आफ्नै ज्यान जोखिममा राखेर नागरिकको जीवन बचाउने जिम्मेवारी पूरा गर्छन्।उनीहरूका लागि त्यो केवल जागिर होइन, कर्तव्य हो।भोक, थकान र निद्रालाई पन्छाएर लगातार उद्धारमा खटिने सुरक्षाकर्मीले विपत्तिमा राज्यको उपस्थितिलाई नागरिकसम्म पुर्याउँछन्। त्यसैले बाढी–पहिरोका बेला सुरक्षाकर्मीले गरेको योगदानको मूल्यांकन केवल तथ्यांकमा होइन, उनीहरूले जोखिममा बचाएका जीवनको मूल्यमा गर्नुपर्छ।प्रधानमन्त्री राहत कोष : सहयोगलाई व्यवस्थित गर्ने माध्यम विपत्तिको समयमा नागरिकबाट संकलित सहयोगलाई व्यवस्थित र पारदर्शी ढंगले प्रभावितसम्म पुर्याउनु पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ।सरकारले अहिले प्रधानमन्त्री दैवी प्रकोप उद्धार कोष र प्रधानमन्त्री राहत कोषमा सहयोग गर्न आह्वान गरेको छ। सरकारका अनुसार तत्काल उद्धार र राहतसँगै प्रभावितलाई सुरक्षित स्थानमा व्यवस्थापन तथा दीर्घकालीन पुनःस्थापनाको काम पनि आवश्यक छ। यस्ता कोषमा जम्मा हुने सहयोग केवल रकम होइन, देशवासीको विश्वास हो।
त्यसैले नागरिकले सहयोग गरेपछि त्यसको उपयोग कहाँ भयो, कति रकम संकलन भयो, कुन क्षेत्रमा कति खर्च भयो र वास्तविक पीडितसम्म कति पुग्यो भन्ने विषयमा पारदर्शिता हुनु अत्यन्त आवश्यक छ।सरकारले पनि नागरिकको सहयोगलाई विश्वासमा परिणत गर्न नियमित सार्वजनिक विवरण, खर्चको पारदर्शिता र परिणाममुखी वितरणमा विशेष ध्यान दिनुपर्छ। किनकि राहतको अर्थ केवल रकम संकलन गर्नु होइन। राहतको वास्तविक अर्थ हो—पीडितको घरसम्म पुग्नु, उसको आँसु पुछ्नु र उसलाई पुनः आफ्नो खुट्टामा उभिन सक्ने बनाउनु। नागरिकको राहत अभियान : राज्यको विकल्प होइन, राज्यको शक्ति
विपत्तिका बेला नागरिक आफैं राहतमा जुट्नु राज्य असफल भएको प्रमाणका रूपमा मात्र हेर्नु हुँदैन।
बरु यो राज्य र समाजबीचको सहकार्यको उदाहरण पनि हो।तर यसको अर्को पाटो पनि छ। राहत वितरण अव्यवस्थित भयो भने एउटै ठाउँमा धेरै सामग्री थुप्रिने र अर्को ठाउँमा पीडितले आधारभूत सामग्रीसमेत नपाउने अवस्था आउन सक्छ। त्यसैले नागरिक अभियानलाई स्थानीय प्रशासन, सुरक्षा निकाय र स्थानीय तहसँग समन्वय गरेर अघि बढाउनु आवश्यक छ।भावना ठूलो कुरा हो, तर राहतमा व्यवस्थापन पनि उत्तिकै ठूलो कुरा हो।राजनीतिले कमजोर बनायो, मानवताले जोगाइरहेको छ :नेपाल राजनीतिक रूपमा लामो समयदेखि अस्थिरता, आरोप–प्रत्यारोप, विभाजन र स्वार्थको चक्रमा अल्झिएको छ। राजनीतिक विवादले समाजलाई कहिलेकाहीँ विभाजित बनाएको देखिन्छ।तर विपत्तिले एउटा सत्य देखाइदिन्छ—दुःखको अगाडि नेपालीको राजनीतिक पहिचानभन्दा मानवीय पहिचान ठूलो हुन्छ।विपत्तिमा कसैले पीडितलाई उसको पार्टी सोध्दैन। जात सोध्दैन।
धर्म सोध्दैन। उसको विचार सोध्दैन।सोधिन्छ त केवल एउटै कुरा—“तपाईंलाई के सहयोग चाहिएको छ?”यही प्रश्नमा नेपालको वास्तविक शक्ति लुकेको छ।विश्व आधुनिक हुँदै जाँदा मानिसहरू प्रविधिले जोडिएका छन्, तर कतिपय अवस्थामा संवेदना कमजोर हुँदै गएको देखिन्छ। यस्तो समयमा नेपालले संसारलाई एउटा सानो तर गहिरो सन्देश दिन सक्छ—मानवता अझै समाजको सबैभन्दा ठूलो पूँजी हो।नेपाल आर्थिक रूपमा कमजोर हुन सक्छ। विकासका हिसाबले अझै धेरै यात्रा गर्न बाँकी हुन सक्छ। राजनीतिक रूपमा पनि अनेकौँ चुनौती छन्।तर नेपाली मनमा रहेको सहयोग, सद्भाव र मानवीय संवेदना हाम्रो अमूल्य सम्पत्ति हो।त्यसैले नेपाललाई केवल सगरमाथाको देश भनेर चिनाउनु पर्याप्त छैन।
नेपाललाई विपत्तिमा एक हुने देश,दुःखमा साथ दिने समाज,आफ्नो गाँस काटेर पनि अरूलाई सहयोग गर्ने नागरिकको देश भनेर पनि संसारले चिनोस्।बाढीले घर बगाउन सक्छ। पहिरोले बाटो छेक्न सक्छ। प्राकृतिक विपत्तिले भौतिक संरचना नष्ट गर्न सक्छ।तर एउटा कुरा बगाउन सक्दैन—नेपालीको मानवता।राजनीतिले देशलाई कमजोर बनाउन सक्छ,तर नेपालीको मानवताले देशलाई जोडेर राखेको छ।र जबसम्म विपत्तिमा नेपाली मन यसरी नै जागिरहन्छ,नेपालको सबैभन्दा ठूलो शक्ति कुनै शासन, सत्ता वा संरचना होइन—नेपालीपन र मानवता नै हुनेछ।
